شیوه عیب یابی قطعات مختلف خودرو

به گزارش کارنا، تا به حال به اینکه خودرو چه اجزا و قطعاتی تشکیل شده و در صورت خرابی باید چگونه عیب یابی شود فکر کرده‌اید؟ بله یا خیر آن مهم است.

نگهداری خودرو تنها به چک کردن مواردی مثل لاستیک و سطح روغن محدود نمی‌شود. بسیاری از قطعات مهم خودرو در بخش‌های داخلی قرار دارند، به چشم دیده نمی‌شوند و در صورت خرابی می‌توانند هزینه‌های سنگینی ایجاد کنند. شناخت این قطعات و یادگیری روش‌های بررسی و تشخیص علائم هشدار دهنده می‌تواند نقش مهمی در افزایش عمر خودرو و جلوگیری از خرابی‌های ناگهانی داشته باشد. در این مقاله به مهم‌ترین این قطعات می‌پردازیم و علائم خرابی و نحوه چک کردن دوره‌ای آن‌ها را مرور می‌کنیم.

تسمه تایم یکی از حیاتی‌ترین قطعات خودرو است که وظیفه هماهنگ کردن حرکت میل لنگ و میل سوپاپ را بر عهده دارد. این هماهنگی برای باز و بسته شدن دقیق سوپاپ‌ها ضروری است. تسمه تایم معمولا از جنس لاستیک تقویت شده است و به همین دلیل با گذشت زمان دچار خشک شدگی، ترک و لایه لایه شدن می‌شود. نکته مهم این است که خرابی تسمه تایم معمولا پیش هشدار واضحی ندارد و در صورت پارگی می‌تواند به برخورد سوپاپ‌ها و پیستون منجر شده و خسارت بسیار جدی ایجاد کند.

بسته به نوع خودرو، تسمه تایم هر ۶۰ تا ۱۲۰ هزار کیلومتر باید تعویض شود. اما شرایط رانندگی، دمای محیط، کیفیت تسمه و سلامت دیگر قطعات مثل هرزگرد‌ها روی عمر آن تاثیر دارد. در بسیاری از موتور‌های جدید استفاده از تسمه تایم روغنی دیده می‌شود که طول عمر بیشتری داشته، اما همچنان نیازمند نظارت است. طراحی سیستم تایمینگ نیز نقش دارد؛ موتور‌های دارای تایمینگ تداخلی (Interference) حساس‌تر هستند و پارگی تسمه آن‌ها آسیب زاتر است.

نحوه چک کردن و علائم خرابی تسمه تایم: صدای جیرجیر یا خش خش از ناحیه کاور تایم، سخت روشن شدن موتور یا ریپ زدن، عملکرد نامنظم موتور (Misfire) ودر برخی موارد خطا‌های سنسور میل سوپاپ یا میل لنگ.

چک کردن تسمه تایم نیازمند باز کردن کاور است و بهتر است توسط مکانیک انجام شود. اما راننده می‌تواند با بررسی چشمی نشتی روغن اطراف کاور تایم، وضعیت کلی را حدس بزند؛ چون نشتی روغن باعث تسریع خراب شدن تسمه می‌شود. هرگونه ترک، ریش ریش شدن یا لایه برداری نشانه تعویض فوری است.

تسمه دینام

تسمه دینام وظیفه انتقال نیرو از میل لنگ به دینام، کمپرسور کولر، پمپ هیدرولیک و واترپمپ (در برخی خودروها) را دارد. این تسمه دائما در معرض گرما، تنش و اصطکاک است و با گذشت زمان دچار ترک و سائیدگی می‌شود. از آنجا که عملکرد دینام و سیستم شارژ خودرو به این تسمه وابسته است، خرابی آن به سرعت خودرو را از کار می‌اندازد.

در موتور‌های جدید معمولا از تسمه چند شیاره استفاده می‌شود که دوام بیشتری دارد، اما همچنان نیازمند بررسی دوره‌ای است. خرابی تسمه دینام معمولا با علائم شنیداری شروع می‌شود، اما در صورت پارگی، خودرو فورا از مدار خارج می‌شود و ادامه رانندگی به جز مسافتی اندک امکان پذیر نیست.

نحوه چک کردن و علائم خرابی تسمه دینام: صدای جیر جیر هنگام استارت اول یا روشن کردن کولر، کاهش راندمان شارژ باتری (چراغ باتری روشن می‌شود)، سفت نبودن یا شل بودن تسمه، ترک‌های عرضی روی سطح تسمه.

بررسی تسمه دینام معمولا بدون باز کردن قطعات دیگر و تنها با نگاه کردن امکان پذیر است. برای دقت بیشتر می‌توان با چراغ قوه وضعیت ترک‌ها را بررسی کرد. تسمه‌ای که بیش از حد سفت یا شل باشد باید با تنظیم سفت کن تعویض یا رگلاژ شود.

شمع‌ها

شمع‌ها وظیفه ایجاد جرقه برای احتراق سوخت را بر عهده دارند. گرچه قطعه‌ای کوچک هستند، اما کیفیت کارکرد موتور به شدت به سلامت آن‌ها وابسته است. شمع‌ها در معرض دمای بسیار بالا، رسوبات سوخت، روغن و آلودگی قرار دارند و عملکردشان با گذشت زمان افت می‌کند. شمع خراب باعث افزایش مصرف سوخت، کاهش شتاب و آسیب به کاتالیزور می‌شود.

نوع شمع (نیکلی، پلاتینیومی، ایریدیومی) در طول عمر آن تأثیر مستقیم دارد. شمع‌های معمولی حدود ۳۰ هزار کیلومتر عمر دارند، اما شمع‌های پلاتینیومی یا ایریدیومی تا ۱۰۰ هزار کیلومتر نیز کار می‌کنند. با این حال کیفیت بنزین و وضعیت موتور می‌تواند عمر واقعی را کم‌تر کند.

نحوه چک کردن و علائم خرابی شمع: لرزش موتور در دور آرام، ریپ زدن یا کاهش شتاب، سخت روشن شدن خودرو، افزایش مصرف سوخت.

برای بررسی شمع باید آن را باز کرد. رنگ سر شمع شاخص مهمی است: رنگ قهوه‌ای روشن وضعیت سالم را نشان می‌دهد، دوده سیاه نشانه سوختن ناقص و سفید شدن نشان دهنده داغ شدن بیش از حد است. هرگونه روغنی شدن نشان دهنده مشکل در رینگ‌ها یا واشر گاید سوپاپ است.

پمپ بنزین

پمپ بنزین وظیفه ارسال سوخت با فشار مشخص به ریل انژکتور را بر عهده دارد. این قطعه در باک قرار دارد و معمولا در دسترس نیست. به همین دلیل خرابی آن تا لحظه از کار افتادن کامل معمولا نادیده گرفته می‌شود. پمپ بنزین هم از نظر الکتریکی و هم مکانیکی ممکن است دچار مشکل شود.

این قطعه به شدت وابسته به خنک سازی توسط بنزین است و رانندگی با باک کم باعث گرم شدن پمپ و کوتاه شدن عمر آن می‌شود. عملکرد نامنظم پمپ مستقیما روی توان خودرو، کیفیت احتراق و مصرف سوخت اثر می‌گذارد.

نحوه چک کردن و علائم خرابی پمپ بنزین: بد استارت خوردن مخصوصا صبح‌ها، تق تق و صدای زیاد از باک، کم آوردن خودرو در سربالایی یا بار کامل، کاهش فشار سوخت (نیازمند گیج تخصصی).

بررسی دقیق نیاز به اتصال گیج فشار سوخت دارد. فشار کم نشانه گرفتگی صافی بنزین، خرابی پمپ یا ضعف سیم کشی است. تعویض به موقع صافی بنزین مهم‌ترین عامل افزایش عمر پمپ است.

واتر پمپ

واتر پمپ مسئول گردش مایع خنک کننده در موتور و رادیاتور است. خرابی این قطعه خودرو می‌تواند به افزایش دما و جوش آوردن موتور منجر شود و حتی باعث آسیب به سرسیلندر گردد. واترپمپ از یک پروانه و یاتاقان تشکیل شده که در طول کار ممکن است دچار نشتی، خرابی بلبرینگ یا خوردگی شود.

در بسیاری از خودرو‌ها واترپمپ توسط تسمه تایم یا دینام به حرکت در می‌آید، بنابراین خرابی آن می‌تواند نشانه‌های مشترکی با خرابی تسمه ایجاد کند. با این حال مهم‌ترین نشانه، نشتی مایع در اطراف واترپمپ است.

نحوه چک کردن و علائم خرابی واترپمپ: بالا رفتن ناگهانی دمای موتور، صدای زوزه از ناحیه جلوی موتور، نشتی مایع سبز یا نارنجی رنگ در زیر خودرو، کاهش سطح مداوم آب رادیاتور.

برای بررسی واترپمپ معمولا باید خودرو از زیر دیده شود. هرگونه نشتی اطراف پولی واترپمپ نشانه خرابی است. همچنین لقیِ پولی هنگام چرخاندن دستی نشان دهنده مشکل در بلبرینگ است.

دیسک و صفحه کلاچ

دیسک و صفحه کلاچ مسئول انتقال نیرو از موتور به گیربکس هستند. این قطعات به مرور زمان دچار سایش می‌شوند و عملکرد آن‌ها روی نرمی یا سختی دنده عوض کردن، شتاب خودرو و مصرف سوخت تأثیر مستقیم دارد. صفحه کلاچ معمولا با اصطکاک زیاد سائیده می‌شود و کیفیت مواد اصطکاکی آن تعیین کننده عمرش است.

فنر‌های صفحه، بلبرینگ کلاچ و دیسک فشار همگی باید باهم تعویض شوند تا سیستم کلاچ عملکرد یکدست داشته باشد. رانندگی در ترافیک، بکسل کردن یا شتاب‌های ناگهانی عمر کلاچ را کاهش می‌دهد.

نحوه چک کردن و علائم خرابی دیسک و صفحه: بالا گرفتن کلاچ (کلاچ در آخر رها می‌شود)، لغزش کلاچ در دنده‌های سنگین، صدای تق تق یا زوزه در هنگام گرفتن کلاچ، سخت جا رفتن دنده ها.

بررسی دقیق نیازمند باز کردن گیربکس است، اما تست ساده وجود دارد: خودرو را در دنده ۳ بگذارید، ترمز را نگه دارید و آرام کلاچ را رها کنید؛ اگر موتور خاموش نشد، کلاچ لیز می‌دهد و تعویض لازم است.

جلوبندی

جلوبندی شامل سیبک ها، طبق ها، بوش ها، کمک فنر‌ها و میل تعادل است. این مجموعه نقش مهمی در پایداری، فرمان پذیری و نرمی خودرو دارد. خرابی هر کدام از این قطعات باعث صدا‌های اضافی، انحراف خودرو و سایش ناهمگون تایر‌ها می‌شود.

جلوبندی بیشترین فشار را در دست انداز‌ها تحمل می‌کند، بنابراین بررسی دوره‌ای آن بسیار مهم است. بوش‌های لاستیکی بیش از همه خرابی دارند، چون در معرض گرما، ضربه و روغن هستند.

نحوه چک کردن و علائم خرابی جلوبندی: کوبش در دست انداز، ساییدگی بیش از حد لاستیک‌ها، شنیدن صدای تق تق هنگام چرخاندن فرمان، انحراف خودرو از مسیر.

بررسی کامل جلوبندی باید روی چال یا جک انجام شود. راننده می‌تواند با تکان دادن فرمان در حالت خاموش یا فشار دادن سپر به بالا و پایین کمک فنر‌ها را تست کند. هرگونه لقی یا ضربه نشانه خرابی است.

سنسور‌ها

سنسور‌ها در خودرو‌های مدرن نقش مغز کمکی موتور را دارند. سنسور‌هایی مثل سنسور اکسیژن، دریچه گاز، سنسور ضربه، سنسور دمای آب و سنسور دور موتور برای عملکرد صحیح ECU حیاتی هستند. خرابی هرکدام می‌تواند باعث افت قدرت، افزایش مصرف سوخت یا خاموش شدن خودرو شود.

بسیاری از سنسور‌ها به‌طور ناگهانی خراب نمی‌شوند؛ بلکه عملکردشان به مرور ضعیف‌تر می‌شود و این موضوع باعث خطا‌های متناوب در ECU و رفتار نامنظم موتور می‌گردد.

نحوه چک کردن و علائم خرابی سنسور‌ها: روشن شدن چراغ چک، افزایش مصرف سوخت، کپ کردن و شتاب گیری نامنظم، بد کار کردن موتور مخصوصا در دور‌های پایین.

بررسی سنسور‌ها نیازمند دستگاه دیاگ است. دیاگ کد خطا، پارامتر‌های لحظه‌ای و عملکرد سنسور را نشان می‌دهد. برخی سنسور‌ها مانند سنسور اکسیژن از روی رنگ دود نیز قابل حدس هستند.

کویل‌ها

کویل‌ها یکی از مهم‌ترین قطعات خودرو و اصلی‌ترین اجزای سیستم جرقه زنی موتور هستند و وظیفه دارند ولتاژ ۱۲ ولت باتری را به چند ده هزار ولت تبدیل کنند تا شمع بتواند جرقه کافی برای احتراق سوخت ایجاد کند. در موتور‌های قدیمی تنها یک کویل وجود داشت، اما در موتور‌های جدید معمولا برای هر سیلندر یک کویل جداگانه به کار می‌رود تا سیستم احتراق دقیق‌تر و پایدارتر باشد. وجود حرارت شدید در محفظه موتور و نوسان‌های الکتریکی باعث می‌شود کویل‌ها از جمله قطعاتی باشند که به مرور دچار ضعف یا خرابی کامل می‌شوند.

ساختار داخلی کویل شامل سیم پیچ اولیه و ثانویه است. خرابی در سیم پیچ یا مدار تقویت کننده داخلی می‌تواند باعث کاهش ولتاژ خروجی، ایجاد جرقه ضعیف یا گسسته و در نهایت بد کار کردن موتور شود. نکته مهم این است که کویل خراب همیشه به صورت ناگهانی از کار نمی‌افتد؛ بلکه اغلب به صورت متناوب عمل می‌کند و همین موضوع تشخیص آن را سخت‌تر می‌کند. خرابی کویل اگر سریع شناسایی نشود می‌تواند باعث آسیب به شمع‌ها و حتی کاتالیزور شود.

علائم خرابی و نحوه چک کردن کویل: ریپ زدن موتور در دور‌های پایین و هنگام شتاب، لرزش شدید در حالت درجا، روشن شدن چراغ چک همراه با کد‌های P۰۳۰۰ تا P۰۳۰X، کاهش شدید شتاب و افزایش مصرف سوخت.

چک کردن دقیق کویل با دستگاه دیاگ انجام می‌شود. در دیاگ باید پارامتر “Misfire Count” بررسی شود. روش تست تجربی شامل جا به جایی کویل‌ها بین سیلندرهاست؛ اگر خطا از یک سیلندر به سیلندر دیگر منتقل شود کویل معیوب است. همچنین با اسپری آب روی کویل در حالت کارکرد، می‌توان ترک‌های عایق را تشخیص داد.

سنسور اکسیژن

سنسور اکسیژن یکی از اساسی‌ترین سنسور‌ها در سیستم مدیریت موتور است و وظیفه دارد نسبت اکسیژن موجود در گاز‌های خروجی اگزوز را اندازه گیری کند. این اطلاعات مستقیما به ECU ارسال می‌شود تا تنظیم پاشش سوخت به صورت لحظه‌ای انجام گیرد. وجود اکسیژن زیاد یا کم در خروجی اگزوز نشان دهنده سوختن ناقص یا غنی بودن ترکیب است؛ بنابراین سنسور اکسیژن تأثیر مستقیمی روی مصرف سوخت، توان موتور و عملکرد کاتالیزور دارد.

سنسور اکسیژن در معرض دمای بسیار بالا، آلودگی سوخت، دوده و رسوبات قرار دارد و به همین دلیل از جمله قطعات مصرفی موتور محسوب می‌شود. با گذشت زمان، سرعت واکنش سنسور کاهش می‌یابد و ECU دیگر نمی‌تواند به موقع مخلوط سوخت را تنظیم کند. این مشکل معمولا به صورت افزایش مصرف سوخت و عملکرد خشن موتور خود را نشان می‌دهد. خودرو‌های جدید معمولا دو سنسور اکسیژن دارند: یک سنسور قبل از کاتالیزور و یک سنسور بعد از آن برای کنترل سلامت کاتالیزور.

علائم خرابی و نحوه چک کردن سنسور اکسیژن: افزایش مصرف سوخت، سنگین شدن موتور و کپ کردن هنگام گاز دادن، دوده زدن دهانه اگزوز، خطای P۰۱۳۰ تا P۰۱۶۷ در دیاگ.

برای بررسی سنسور اکسیژن باید با دیاگ پارامتر Live Data بررسی شود. سنسور سالم باید سریع بین حالت غنی و رقیق نوسان کند (حدود ۸ تا ۱۰ بار در ثانیه). تأخیر در نوسان نشانه خرابی است. همچنین با بررسی شکل موج سنسور در اسیلوسکوپ می‌توان عملکرد دقیق آن را تحلیل کرد.

ترموستات

ترموستات قطعه‌ای کوچک، اما حیاتی در سیستم خنک کننده است و وظیفه دارد دمای موتور را در محدوده استاندارد نگه دارد. ترموستات با استفاده از یک سوپاپ حرارتی، مسیر مایع خنک کننده به رادیاتور را بسته یا باز می‌کند. زمانی که موتور سرد است، ترموستات بسته می‌ماند تا موتور سریع‌تر گرم شود. پس از رسیدن به دمای مناسب، ترموستات باز می‌شود و گردش آب کامل برقرار می‌شود. اگر این قطعه درست کار نکند موتور یا بیش از حد سرد می‌ماند یا بیش از حد داغ می‌شود.

خرابی ترموستات معمولا دو حالت دارد: گیر کردن در حالت باز یا بسته. اگر در حالت باز گیر کند، موتور دیر گرم می‌شود و مصرف سوخت بالا می‌رود. گرم نشدن موتور همچنین باعث می‌شود خودرو دیر به کارکرد استاندارد برسد و راندمان کاهش یابد. اما اگر در حالت بسته گیر کند، موتور بیش از حد داغ می‌شود و خطر جوش آوردن، تاب برداشتن سرسیلندر و خرابی جدی وجود دارد.

علائم خرابی و نحوه چک کردن ترموستات: دیر گرم شدن موتور، افزایش مصرف سوخت (گیر کرده در حالت باز)، بالا رفتن سریع دما و جوش آوردن (گیر کرده در حالت بسته)، نوسان دمای موتور، گرم بودن یک شلنگ رادیاتور و سرد بودن دیگری.

برای تست ساده، پس از گرم شدن موتور، باید هر دو شلنگ بالایی و پایینی رادیاتور گرم باشند. سرد بودن یکی از آن‌ها نشانه گیر کردن ترموستات است. در تست تخصصی تر، دمای موتور در دیاگ بررسی می‌شود؛ اگر دما دیر بالا برود یا سریع بالا برود، ترموستات مشکل دارد. تست دقیق نیز با خارج کردن ترموستات و قرار دادن آن در آب در حال گرم شدن انجام می‌شود تا زمان و میزان باز شدن سوپاپ مشخص شود.

استپر موتور

استپر موتور یک موتور کوچک پله‌ای است که در خودرو‌های دارای دریچه گاز مکانیکی وظیفه کنترل دور آرام موتور را بر عهده دارد. این قطعه میزان هوای ورودی به موتور را در حالت بدون فشار روی پدال تنظیم می‌کند. در نتیجه، عملکرد پایدار موتور در دور آرام وابسته به سلامت استپر است. استپر معمولا در معرض دوده، روغن و آلودگی ناشی از گاز‌های برگشتی قرار دارد و این آلودگی‌ها باعث گیر کردن یا کند شدن حرکت آن می‌شود.

استپر خراب معمولا باعث نوسان دور آرام، خاموش شدن موتور در زمان خلاص کردن یا روشن کردن کولر و حتی لرزش شدید موتور می‌شود. کثیف شدن نوک استپر یا نشتی هوا در مسیر منیفولد نیز می‌تواند این علائم را تشدید کند. در خودرو‌های انژکتوری قدیمی تر، استپر یکی از قطعاتی است که نیاز به سرویس دوره‌ای دارد و تمیز کردن آن می‌تواند عملکرد موتور را به طور قابل توجهی بهبود دهد.

علائم خرابی و نحوه چک کردن استپر: نوسان دور موتور در حالت درجا، خاموش شدن هنگام برداشتن پا از گاز، بالا یا پایین ماندن دور آرام، سخت روشن شدن صبحگاهی

برای چک کردن، ابتدا باید مسیر ورودی هوا برای نشتی بررسی شود. سپس استپر باز شده و نوک آن با اسپری انژکتورشوی تمیز می‌شود (بدون چرخاندن نوک). اگر تمیزکاری مشکل را رفع نکند، باید در دیاگ مقدار Idle Air Adjustment بررسی شود. استپر‌های خراب معمولا مقدار فرمان ECU را اجرا نمی‌کنند و تعداد Steps خارج از محدوده استاندارد است. بهترین تشخیص با تست تعویض با استپر سالم انجام می‌شود.

قطعات پنهان خودرو شاید کمتر دیده شوند، اما خرابی آن‌ها بیشترین آسیب را وارد می‌کند. شناخت، بررسی و نگهداری صحیح این قطعات باعث افزایش عمر مفید خودرو، کاهش هزینه‌ها و جلوگیری از خرابی‌های ناگهانی می‌شود. پیشنهاد می‌شود هر ۱۰ هزار کیلومتر این قطعات توسط متخصص بررسی شوند تا از سلامت خودرو اطمینان حاصل شود.

منبع:تابناک